Þessa daga höfum við sem störfum við listir og menningu margt til að hafa áhyggjur af. Einhver duglegasti og framsæknasti menntamálaráðherra þjóðarinnar fyrr og síðar er á förum úr ráðuneytinu, góðærið er farið úr landi og menningarstofnanir og -fyrirtæki við það að fara á hausinn eða þegar komin þangað.
Þetta er sérlega alvarlegt mál í okkar fámenna landi vegna þess að innlend listsköpun og menningarstarfsemi eru áhrifaríkustu vopnin í sífelldri baráttu smáþjóðar fyrir andlegu sjálfstæði sínu.
Oft er þó litið á listsköpun og menningarstarfsemi sem einhvers konar lúxus, aukagetu og afgangsstærð og því er starfsemi á þessu sviði enn háðari efnahagssveiflum en mörg önnur. Þannig er þessu varið í menningarstofnunum okkar. Þegar búið er að gera ráð fyrir öllum svonefndum "föstum" kostnaði við reksturinn, svo sem við starfsmannahald, húsnæði, tæknibúnað og svo framvegis, þá er loks hægt að sjá hvað mikið fé er "afgangs" til að sinna listsköpuninni, eða dagskrárgerðinni.
Þetta er til dæmis í sinni einföldustu mynd ástæðan fyrir því að RÚV-Sjónvarp hefur ekki efni á að framleiða alvöru leikið sjónvarpsefni í líkingu við erlent efni af því tagi, enda þótt RÚV sem heild velti heilum þremur milljörðum króna árlega.
Þegar illa árar eiga menningarstofnanir okkar í enn meiri vanda en venjulega og jafnvel fullt í fangi með að standa undir "fasta" kostnaðinum og niðurskurðurinn bitnar því fyrst á framleiðslu afurðanna. Líkt og skip sem heldur til veiða fullmannað og ríkulega búið, nema hvað útgerðin hefur neyðst til að sleppa veiðarfærunum.
Þegar svona er háttað gefur það augaleið hve miklu skiptir að téðar menningarstofnanir hafi skýr og nútímaleg markmið til að stefna að með rekstri sínum og láti það sem mestu skiptir til að ná markmiðunum ætíð ráða för. En þarna er komið að vandamáli sem lítið hefur verið fjallað um. Þó mátti lesa í Reykjavíkurbréfi sl. helgi afar tímabært innleg um þessi mál.
Því er nefnilega þannig varið með helstu menningarstofnanir okkar að þær eru börn síns tíma og við höfum vanrækt uppeldið. Þetta á við um RÚV, Þjóðleikhúsið, Leikfélag Reykjavíkur, Sinfóníuhljómsveitina, Íslenska dansflokkinn, Óperuna, Listahátíð og svo framvegis. Lagalegur grunnur, uppbygging og hefðbundnar starfsaðferðir þessarra stofnana eru sem von er mótaðar af þeim hugmyndum og skilyrðum sem ríktu þegar þeim var komið á fót.
Það sem okkur hefur hins vegar láðst að gera, er að endurskoða þessa hluti í tímans rás og laga starfsemina og markmiðin með henni að nýjum tímum og gjörbreyttum aðstæðum. Undantekning frá þessu er Íslenski dansflokkurinn, eins og réttilega var bent á í Reykjavíkurbréfinu, en þar hefur verið mótuð ný og skýr stefna sem tekur mið af núverandi aðstæðum og virðist vera að skila stórgóðum árangri.
Ein helsta breytingin á aðstæðum sem orðin er frá árdögum RÚV, Þjóðleikhúss, LR, osfrv. felst í því að nú á dögum geta Íslendingar heyrt og séð merkustu afurðir erlendrar menningar með einföldum og tæknilega fullkomnum hætti, annars vegar heima í eigin stofum, eða á tíðum ferðum sínum erlendis. Sú iðja að leggja áherslu á að flytja inn þessar sömu afurðir og flytja eða sviðsetja hérlendis við misgóðar aðstæður en einatt miklum tilkostnaði, er arfur liðins tíma einangrunar og hafta og þjónar ekki lengur sama tilgangi og áður.
Verr gengur hins vegar að koma á fjalirnar eða sjónvarpsskjáinn verkum sem fjalla um og eiga rætur sínar í okkar eigin veruleika, umhverfi og sögu. íslensk leikverk eru sjaldséðir fuglar í stóru leikhúsunum, íslenskar óperur bíða ófluttar í bunkum, enginn opinber aðili styrkir framleiðslu á leiknu sjónvarpsefni og Innlend dagskrárdeild Sjónvarps hefur ekki bolmagn til þess við núverandi aðstæður.
Það er kominn tími til þess að endurskoða frá grunni þau markmið sem lögð hafa verið til grundvallar í starfi menningarstofnana okkar með tilliti til nýrra tíma sem einkennast öðru fremur af ofgnótt og offramboði á alþjóðamenningu.