Hvað eftir annað hefur það komið fram í áhorfskönnunum á liðnum árum að leikið innlent sjónvarpsefni er vinsælasta efni sem íslenskar sjónvarpsstöðvar geta haft á boðstólnum. Þetta er reyndar ekkert sér íslenskt fyrirbrigði, því sama er uppi á tengingnum hjá öðrum þjóðum. Leiknir þættir sem spretta úr þeirri menningu og samfélagi sem áhorfendur tilheyra eru einfaldlega það sem fólki finnst áhugaverðast að horfa á.
Í ljósi þess hve fámennt málsamfélag með sjálfstæða menningu og sögu hlýtur sífellt að eiga í vök að verjast gegn alþjóðavæðingu hugsunarinnar og sjálfsmyndarinnar, skyldi maður ætla að lögð væri sérstök rækt við gerð svo vinsæls og mikilvægs sjónvarpsefnis hér á landi. Það væri líka í takt við margyfirlýsta stefnu yfirvalda varðandi vöxt og viðgang íslenskrar tungu og menningar. En það er öðru nær.
Á ör-markaði eins og Ísland vissulega er, er það borin von að framleiðsla á sjónvarpsefni af þessu tagi, sem stenst samanburð og samkeppni við hið erlenda, geti verið ábatasöm iðja. Hún getur, rétt eins bíómyndaframleiðsla, í besta falli náð að standa undir beinum kostnaði með verulegum styrkjum frá innlendum og erlendum sjóðum. Að ímynda sér annað er sjálfsblekking.
Það skýtur því skökku við, að um leið og framlög eru að öðru leyti aukin til kvikmyndagerðar, af framsýni og röggsemi, skuli þessi mikilvægi þáttur hennar skilinn eftir. En sú er raunin.
Það er dapurlegt, en engu að síður óhrekjanleg staðreynd, að eftir að Menningarsjóður útvarpsstöðva var lagður niður, hvarf mikilvægur fjármögnunarmöguleiki fyrir gerð leikins sjónvarpsefnis. Þetta er enn alvarlegra en það kann að virðast við fyrstu sýn, fyrir þær sakir að erlendir sjóðir gera það einatt að skilyrði fyrir styrkveitingum, að viðkomandi verkefni hafa áður hlotið styrki til framleiðslunnar úr "heimasjóði".
Allir eru vísast sammála um að Menningarsjóður útvarpsstöðva hafði gengið sér til húðar og eðlilegt að leggja hann niður, þótt vissulega hafi margt gott sjónvarps- og útvarpsefni orðið til með þátttöku hans.
Leikskáldafélag Íslands og margir fleiri eru hins vegar afar ósáttir við það, að öfugt við þær fyrirætlanir sem áður höfðu verið ræddar, var ekki opnuð önnur fjármögnunarleið fyrir leikið sjónvarpsefni, þegar M.ú. var lagður niður. Það var hins vegar gert varðandi stuttmyndir og heimildarmyndir og er það mikið fagnaðarefni.
Ályktun aðalfundar Leikskáldafélags Íslands á dögunum um þetta næsta hljóðláta brotthvarf styrkja til gerðar leikins sjónvarpsefnis hefur vakið töluverð viðbrögð og umræðu og það er vel, því vissulega er málefnið mikilvægt.
Að vísu hafa menn mistúlkað ályktunina með ýmsum hætti, og aðrir reynt að búa til úr málinu einhverja pólitíska ungherjabrandara, en við slíku er ætíð að búast þegar bent er á kaun eða löst sem enginn vill horfast í augu við.
Í Morgunblaðinu þann 29. september sl. mátti lesa um viðbrögð Björns Bjarnasonar menntamálaráðherra við ályktuninni. Þar segir að hann furði sig á þessari afstöðu Leikskáldafélagsins, og síðan er haft eftir honum: "Rithöfundar geta sótt í starfslaunasjóði til skrifa á verkum fyrir sjónvarp ekki síður en aðra miðla. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það og að mínu áliti eru nægir opinberir sjóðir sem höfundar geta sótt í."
Hér lætur ráðherra eins og ályktunin snúist bara um handritsstyrki. Það gerir hún hins vegar ekki. Íslenskir rithöfundar eru vanir því að vinna sín verk launalaust ef því er að skipta, enda nema styrkir til handritsgerðar augljóslega aðeins broti af þeim fjárhæðum sem þarf til framleiðslu.
En það liggur auðvitað einnig í augum uppi, að um leið og slegnir eru af möguleikar á þróun og framleiðslu á verkum handritshöfunda, hljóta þeir og samtök þeirra að bregðast við, en í Leikskáldafélagi Íslands eru um 70 karlar og konur sem skrifa leikverk fyrir svið og handrit fyrir kvikmyndir og sjónvarp.
Vitaskuld er rétt hjá ráðherra að höfundum er frjálst að sækja um hvað sem er í starfslaunasjóði, en það breytir engu um þá staðreynd, sem er mergurinn málsins, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, að hlutur Menningarsjóðs útvarpsstöðva í fjármögnun á leiknu sjónvarpsefni er horfinn án þess að nokkuð hafi komið í staðinn.
Ráðherra segir síðar við sama tækifæri í Mbl. að þeir peningar sem áður runnu frá útvarpsstöðvunum í Menningarsjóð útvarpsstöðva eigi að nýtast til framleiðslu á nýju íslensku efni.
Þetta hljómar vel og vonandi er það einmitt það sem stöðvarnar gera við þessa peninga, en í þessu sambandi er vert að minna á, að varðandi stuttmyndir og heimildarmyndir þótti ekki sýnt að útvarpsstöðvarnar gætu sjálfar og einar leyst slík verkefni af hendi eftir brotthvarf Menningarsjóðs útvarpsstöðva. Stofnuð var sérstök deild við Kvikmyndasjóð Íslands til að taka við þessu tiltekna hlutverki hans.
Hvenær og hvers vegna leikið sjónvarpsefni datt út af borðinu þegar verið var að taka ákvarðanir um málefni M.Ú., er mér hulin ráðgáta. Mér þykir þó ótrúlegt að slík hugmynd geti verið ættuð úr menntamálaráðuneyti, enda hefur áður komið skýrt fram í máli menntamálaráðherra hve mikilvægt hann telur að þjóðin geti horfst í augu við sjálfa sig og samtíðina í innlendu leiknu sjónvarpsefni, en þurfi ekki eingöngu að horfa á slíkt leikefni um erlent fólk, á erlendri tungu, þótt vel sé gert.
Kjarni málsins er þessi: Hvers virði er það okkur sem sjálfstæðri en fámennri þjóð, að vandað íslenskt leikið sjónvarpsefni sé að jafnaði í boði á sjónvarpsskjánum? Og hvaða vísbending um afstöðu okkar kemur fram í því að leggja niður sjóð sem m.a. styrkti gerð slíks efnis, án þess að gæta að því að slíkur stuðningur sé áfram tryggður?