Vinátta er undarlegt fyrirbæri. Mér er ekki kunnugt um að maður geti pantað hana, þó að við tökum stundum svo til orða, að einhverjir hafi stofnað til vináttu. Goethe talaði um Vahlverfreundschaft og ritaði reyndar heila bók um efnið. Sækjast sér um líkir segir gamalt íslenskt orðtak, en ekki mun það nú nægja til skilgreiningar á því hvað vinátta er. Ekki duga heldur svipaðar lífsskoðanir einbert, því að vinátta getur gengið þvert á allar slíkar niðurstúkanir. Vináttu halda heldur engin kynslóðabönd né þjóðflokkarígur. Sumir tala um að efnasamböndin séu rétt, þegar vinátta fæðist; það má vel taka þannig til orða, en ekki er maður í rauninni miklu nær. Hitt veit maður að fátt yljar manni betur á vegferð strangri eins og þar stendur. Vinátta er nefnilega einhver unduramlegasta uppfinning skaparans.
Ekki datt mér í hug, að þessi strákur sem pantaði hjá mér viðtal í Þjóðleikhúsinu einn morgun fyrir margt löngu til að sýna mér það sem hann hefði skrifað á námsárum ætti eftir að verða einn minn nánasti vinur. Hann var nýkominn úr námi, eftir stúdentspróf í Kennaraskólanum hafði hann farið i háskólanám í Bretlandi í leikhúsfræðunum, og það var í einum þeim skóla, í Exeter, sem á þessum árum hafði hvað best orð á sér þar í landi í þeim efnum; það var skóli sem bauð upp á alhliða nám, bóklegt og verklegt. Fas hans bar vott um geðþekka feimni og hógvært sjálfstraust. Ég hlaup lauslega yfir skrifin og sá að þau voru hvort tveggja í senn: æfingar skólanema en um leið tjáðu augljósa hæfileika. Ég hugsaði: Það er rétt að prófa hann við fyrstu hentugleika. Besti kosturinn er að ráða viðkomandi sem aðstoðarleikstjóra, og hefur margur dugandi leikhúsmaðurinn smeygt sér með fótinn inn í leikhúsið á þann mátann. Er ekki að orðlengja það, að þegar Stefán Baldursson sem verið hafði einn minn nánasti samstarfsmaður í Þjóðleikhúsinu sem leiklistarráðunautur, réðst sem leikhússtjóri ásamt Þorsteini Gunnarssyni hjá Leikfélagi Reykjavíkur, þá bauð ég Árna starfið. Ekki þurfti ég að iðrast þess. því að þarna hófst farsæll ferill Árna Ibsens í íslensku leikhúsi. Sem dramaturg naut hann staðgóðrar þekkingar sinnar á leikritun, ég myndi vilja orða það svo, að hann hefði haft skapandi áhrif á mörg leikverkin sem þá sáu dagsins ljós. Og sem höfundur prófaði hann nú vængina, fyrst með leikgerð á sögu Dickens, Oliver Twist, en í kjölfarið komu svo sjálfstæð og frumleg verk.
Á ritþingi sem haldið var til heiðurs Árna fyrir örfáum árum, kom í ljós hversu afkastamikill hann var sem leikskáld. Stíll hans var nokkuð sérstæður, húmorinn svolítið barrokk ef svo má að orði komast, málfarið naskt upp á nútímann. Árni er einn af örfáum Íslendingum sem hefur náð í taglið á formi skopleiksins og um leið tekist að gefa honum merkingarlegt mannlegt innihald. Upp úr í þeim flokki stendur afburðaverkið Himnaríki, þar sem innihaldsleysi lífs allsnægtabarna nútímans er í senn lýst á nöturlegan og þó mannúðlegan hátt - og í umgjörð sem er nokkuð einsdæmi í leikritunarsögunni: leikurinn er tvítekinn, ýmist úti eða inni í sumarbústað - og þó finnst manni ekki um endurtekningu að ræða. Í sömu ritröð, ef svo má að orði komast, er Að eilífu, hjónavígsluleikur á allt öðrum nótum, ekki eiginlegur skopleikur, heldur gamanleikur á groddalegum nótum sem minnir á teiknisögur. Þessi tvö leikrit eru þau verka hans sem oftast hafa verið sýnd á erlendri grund, en á undanförnum árum hefur Árni verið það íslenskt leikskáld sem hvað víðast hefur flogið; uppsetningar á leikritum hans í öðrum löndum munu vera vel á annan tug. - í ellefu löndum. ef ég fer rétt með.
En fleiri leikrit er skylt að nefna en þessi tvö: manneskjulegan og undirfurðulegan gamanleik, Fiskur á þurru landi, og skopleikinn Ef ég væri gullfiskur, sem einhver hugvitsamlegur leikhússtjóri ætti að lesa aftur. Satt að segja er líklegt að öll þessi leikrit og reyndar fleiri verk Árna eigi eftir að fylgja íslensku sviði í náinni framtíð.
Einþátturinn Afsakið hlé var lævíst innlegg í kvennabaráttuna og kallaðist á við verk Ghelderodes, Escurial, en Maður lifandi, leikrit fyrir leikara, söngvara og leikbrúður (við tónlist Karólínu Eiríksdóttur ) hóaði á hinn bóginn í Sérhvern, hinn gamla siðbótaleik miðalda.
Eitt merkilegasta verk Árna var og er Elín Helena, sem er gjörólíkt að tóni og lit öðrum verkum skáldsins, og leynir sér þó í forminu ekki sú tæknikunnátta sem birtist til dæmis í skopleikjunum. Elín Helena er íslensk reynslusaga, grípandi í látleysi sínu og dýpt. Ekki má heldur gleyma sjónvarps- og útvarpsleikritum Árna, sem einnig bera skýr höfundareinkenni hans.
Það verk sem fyrst vakti athygli á Árna sem leikskáldi var Skjaldbakan kemst þangað líka og fjallaði um þau skáldin William Carlos Williams og Ezra Pound. Þessi leikur tengist þannig öðru meginferli Árna á ritvellinum: hann var nefnilega sjálfur í hópi bestu ljóðaskálda samtímans. Enn sem komið er má segja að ljóð hans séu ekki eins kunn meðal almennings og margra samferðamanna hans í ljóðlistinni. Sá sem hér heldur á penna er þó ekki einn um þá skoðun, að þau muni lifa og það vel; til marks um það er, að þegar hefur komið út á ensku úrval ljóða hans. Síðstu mánuði vann hann enn að ljóðagerð og er afraksrur þess lítil perla, ljóðræn. ferðaupplifun. Hann var auk þess afkastamikill ljóðaþýðandi og tók ástfóstri við William Carlos Williams. Ekki var hann síður afkastamikill sem leikritaþýðandi og ber sérstaklega að nefna afburða þýðingar hans á verkum Samuels Becketts.
Hann samdi fjölda kynningargreina um íslenska leikritun og leiklist í innlend og erlend uppsláttarrit og nýlega birtist yfirlit hans um leikritun á fyrri hluta tuttugustu aldar í fjórða bindi bókmenntasögu Máls og menningar. Áður hafði hann gert hinni eldri leikritun viðlíka skil i þriðja bindi sömu bókar. Allt var það mat gert af þekkingu og góðri íhugun.
Ekki verður þá heldur skilist við rithöfundinn að ekki sé getið hugana eða dægurpistla sem hann skrifaði til margra ára í Lesbók Morgunblaðsins, þar sem háðfuglinn og þjóðfélagsgagnrýnandinn lét í sér heyra með kímilegri ritleikni. Sama hæfni Árna var löngum nýtt í áramóraskaupum Sjónvarpsins, þar sem hann var oft upphafsmaður margra bestu atriðanna.
Þó að Árni ynni hátt á annan áratug í Þjóðleikhúsinu, atvikaðist það þó þannig, að flest hans leikrit voru frumflutt annars staðar, í Egg-leikhúsinu, í Hafnarfjarðarleikhúsinu, hjá Leikfélagi Reykjavíkur eða Strengjaleikhúsinu. Sannleikurinn var sá, að framlag Árna til framgangs íslenskrar leiklistar og ekki síst þess sem honum var hjartfólgnast, íslenskrar leikritunar, var mjög víðtækt. Þannig sat hann í stjórn Leikskáldafélags Íslands langa hríð og til margra ára sem formaður, hann var í stjórn Leiklistarsambands Íslands, í stjórn norræna þýðingarsjóðsins, í stjórn Bandalags ísl.listamanna, Rithöfundasjóðs Íslands, Teater og dans i Norden, og var um skeið fulltrúi Þjóðleikhússins í málnefnd. Þessi víðtæka reynsla hans, auk annarra hans listrænu afreka, munu hafa gert það að verkum, að hann mun hafa komið mjög til álita, þegar síðast var ráðið í stöðu Þjóðleikhússtjóra. En örlögin vildu haga því öðruvísi.
Og ef vináttan er illskiljanleg, þá eru örlögin það ekki síður. Í byrjun nóvember 2004 fékk Árni heilablóðfall og bjó við heilsuleysi síðan. Ég hafði talað við hann örfáum dögum áður en þetta gerðist, þá kvartaði hann undan einhverri lumbru, en var aö öðru leyti sjálfum sér líkur, lék á als oddi og var fátt mannlegt óviðkomandi, ekki fremur en forvera hans í leikskáldastétt, Menander. Hann lamaðist alveg öðru megin, en í fyrstu voru batahorfur þó nokkuð góðar. Það fór þó öðruvísi og síðustu vikur var bæði honum og öðrum ljóst að hverju dró. Lengst af bjó hann þó við mikið andlegt þrek, minnið óskert sem fyrr, kímnigáfan á sínum stað og forvitnin á menninguna. Um skeið gat hann unnið lítils háttar og orti meðal annars nokkur ógleymanleg ljóð, sem kannski koma í enn einni bók.
Já, mönnum hefur oft gengið illa að skilja örlögin. Satt að segja mátti hinn fámenni forystuhópur íslenskra leikhúsmanna síst við því að missa Árna svona snögglega og svona alltof fljótt.
Vinátta. Örlög. Og þá er það þriðja sem ekki er síður óskiljanlegt, skáldskaparhæfnin. Það var satt að segja heillandi að fylgjast með því hvernig þessari ungu skáldspíru óx ásmegin og þroski. Ljóð hans eru afar persónuleg, og var gaman að heyra, þegar hann rakti fyrir okkur vinum sínum tilurð þeirra. Það gerðist í litlum hópi sem kallaði sig Lifandi skálda félag - og vísar til frægra bíómyndar. Þarna komum við saman nokkur sem tengdust leikhúsi og vorum að fást við ritstörf og lásum hvert fyrir annað - og gagnrýndum eða mærðum - komum að minnsta kosti fram með það sem við álitum gagnlegar ábendingar. Þarna heyrðum við líka fyrstu uppköst leikritanna. Þau urðu með árunum bæði djúpsigldari og beinskeyttari - fáir hafa tekið betur á púlsinum í samfélaginu og mitt í galsanum af ábyrgari umhyggju. Í öðrum óformlegum félagsskap áttum við Árni einnig samleið, Hinum óopinbera rakettuklúbbi (það nafn verður ekki skýrt hér né saga félagsins), en síðustu 25 ár höfum við nokkrir nánustu samstarfsmenn mínir í Þjóðleikhúsinu komið saman að minnsta kosti einu sinni á ári og gert útttekt á leikhúslífinu; þar kemur fram ýmislegt sem er á talsvert annan hátt en lesa má um í blöðum til dæmis.
Árni var nefnilega í góðum hópi hrókur alls fagnaðar, ótrúlega skemmtilega frjór og lék sér að orðum eins og skáldum er títt. Já, hvernig var hann svona dags daglega?. Ég hef oft öfundað fyrri skrifendur, fyrir tíma ljósmynda , svo maður tali nú ekki um símanna (sem við Árni notuðum býsna oft!), fyrir þann hæfileika að bregða upp skýrri mynd af útliti manna, enda mönnum fyrrum tíð örugglega verið oft forvitni á því að fá fréttir af slíku. Ekki veit ég hvort við höfum fullilega á valdi okkar lengur slíkar mannlýsingar, að minnsta kosti ekki eins og fyrri mönnum tókst. En Árni var röskur meðalmaður á hæð og grannvaxinn vel lengst af, hrokkinhærður, að nokkru og hárið liðað, annars vegar,brúnt, höfuðið nokkuð aðkúft, nokkuð svipmikill til munns og nefs og notaði gleraugu. Hann gekk rösklega og oft líflega, en staldraði svo við svo við af íhygli. Hann gat verið dálítið sperrtur, en ekki stafaði það af merkilegheitum, hann var hógvær eins og flestir þeir sem einhverjum þroska ná, dagfarsprúður, framsýnn, ráðagóður, uppörfandi, tryggur vinum sínum, þoldi ekki ójöfnuð, kappsamur um það sem hann taldi til framfara horfa. Hann var auðvitað vel gáfaður, skemmtinn, rökfastur, forvitinn um menn og málefni og ólatur að beita sér, ef honum þótti eitthvað í húfi. Hann var í sem fæstum orðum sagt vel gerður guði og mönnum.
Veikindi hans undanfarin misseri voru stríð. Í minningarorðum er oft getið þeirra sem þá reynast vel. Hér á það að minnsta kosti við í óvenjuríkum mæli. Hans góða kona, Hildur Kristjánsdóttir, sýndi þá óbifanlegt þrek og svo einstaka umhyggju, að sá sem hér kveður Árna, á eftir að minnast þess fordæmis svo lengi sem hann tórir. Hildi og sonunum þremur, Kára, Flóka og Teiti og fjölskyldum þeirra fylgja þeirri aðdáun innilegar samúðarkveðjur frá okkur Þóru.
Vináttan, örlögin og listin. Um vináttuna sagði Jóhann okkar Sigurjónsson: Hvað væri lífið án ljúfra vina? Annað skáld, André Malraux, sagði að listin væri andóf við örlögunum. Í þá veru langar mig að kveðja Árna Ibsen með nokkrum vísuorðum úr 55. sonnettu Shakespeares í búningi Helga Hálfdanarsonar:
Hver konungs gröf með gullinn bautastein
mun gleymast fyrr en þetta styrka ljóð
sem ávallt geymir bros þín bernskuhrein,
þó blásnir varðar sökkvi í tímans flóð.